Hoe helpt een belevingstuin ouderen met dementie?

Een belevingstuin. Wat is het eigenlijk? Waarom zijn deze tuinen bijzonder geschikt voor ouderen met dementie? En, waar moet een belevingstuin aan voldoen?

Je hebt waarschijnlijk al vaker gehoord van een belevingstuin. Inmiddels hebben al veel zorginstellingen zo’n tuin aangelegd. Ook is er veel onderzoek naar gedaan. Over één ding is iedereen het roerend eens. De belevingstuin heeft een positieve invloed op de kwaliteit van leven van mensen met dementie. Echter, om dit voor elkaar te krijgen is het wel van belang rekening te houden met een aantal factoren. Wij zetten daarom graag alle ins en outs over de belevingstuinen op een rij.

Allereerst, wat is een belevingstuin?

Een belevingstuin is een tuin voor ouderen met dementie, in de buiten-omgeving van een verzorgingshuis, waarbij de zintuigen als ruiken, horen, zien, voelen en proeven worden geprikkeld en ouderen tot het doen van activiteiten worden gestimuleerd. Hierbij wordt gebruik gemaakt van natuurlijke elementen, zoals bomen, struiken, kruiden, bloemen en water en van tast- en bewegingselementen, muziek, geluid en kunstvoorwerpen. Voor mensen met dementie, vooral in een vergevorderd stadium, is zintuiglijke waarneming vaak de enige manier om te ervaren. Op deze manier worden ze zich bewust van de wereld om hen heen.

De positieve effecten van een belevingstuin

Onderzoek van Wageningen University & Research toont aan dat een groene omgeving een positieve bijdrage levert aan de kwaliteit van leven en op de gezondheid van de mens, door:

  Stressreductie en verbetering van het concentratievermogen
  Stimulering van lichaamsbeweging, recreatief of anderszins
  Het faciliteren van positieve contacten met medebewoners, mantelzorgers en zorgpersoneel
  Verbetering van de luchtkwaliteit, met name het afvangen van fijn stof

Tevens bestaat er een relatie tussen het zien van een natuurlijke omgeving en verbetering van de gezondheid. Dit levert vermindering van stress op. Ook is de ervaring van pijn voor verschillende cliënten milder bij het zien van natuur, wat kan resulteren in bijvoorbeeld het gebruik van minder pijnstillers.

Door het creëren van een veilige, groene buitenomgeving voor mensen met dementie, verminder je het dwaalgedrag, zorg je voor herkenning en stimuleer je beweging en ontspanning.

De positieve effecten van een belevingstuin bij dementie

Hoe de belevingstuin tegemoet komt aan de behoeften van mensen met dementie?

In essentie komt de belevingstuin tegemoet aan 3 behoeften van mensen met dementie:
1. Zintuiglijke prikkeling
2. Activiteiten
3. Oriëntatie
 

1. Reminiscentie middels zintuiglijke prikkeling

Ouderen met dementie leiden aan zowel lange termijn als ook aan korte termijn geheugenverlies. Het opnemen van informatie alsook het terughalen van informatie is daarom vaak lastig. Juist door in de belevingstuin elementen te plaatsen die herinneringen oproepen aan het verleden en door acceptatie van de begeleider kan de persoon makkelijker zijn gevoelens uiten, zijn verhaal vertellen en tot rust komen. Deze vorm van reminiscentie werkt positief bij mensen met dementie. Juist bij een ernstige vorm van dementie is het van belang de zintuigen, reuk, tast, gehoor, zicht en smaak, extra te prikkelen. Hiervoor is een tuin een ideale plek.

De belevingstuin leent zich er namelijk perfect voor om met de juiste beplanting alle zintuigen te prikkelen. Voor wie hier graag meer over wil weten, biedt het onderzoek “Belevingstuinen gericht op mensen met dementie” van den Boer en Vriens, 2014, vele mooie voorbeelden. Noemenswaardig om hier te vermelden zijn de vele verschillende mogelijkheden om het zintuig “zien” te prikkelen met beplanting. Zo kan gekozen worden voor beplanting met felle contrasterende kleuren. Zo worden mensen waarbij het zicht langzaam afneemt nog geprikkeld. Of een gedeelte met kleuren die “vloeken” wat interactie kan uitlokken of juist voor wit/grijze beplanting te gaan die minder opvalt en aanzetten tot rust.

Qwiek.melody in de beweegtuin en belevingstuin
"Juist bij een ernstige vorm van dementie is het van belang de zintuigen, reuk, tast, gehoor, zicht en smaak, extra te prikkelen. Hiervoor is een tuin een ideale plek."
 

2. De belevingstuin stimuleert activiteiten voor ouderen met dementie

Voor ouderen met dementie is het extra belangrijk om dagelijks actief bezig te zijn omdat ze juist meer moeite krijgen met het uitvoeren van handelingen. Daarnaast geeft het actief bezig zijn ook een vorm van zingeving en eigenwaarde. Dit wordt extra gestimuleerd als er ook interactie ontstaat met verschillende mensen. Uiteraard biedt het daarnaast ook afleiding en kan het een mooie structuur bieden in de dagindeling.

Een belevingstuin is ook een ideaal middel om in alle 4 de fasen van dementie, “de bedreigde ik”, “de verdwaalde ik”, “de verzonken ik” en als laatste fase “de verborgen ik”, mensen met dementie nog te kunnen prikkelen en in de eerste 2 fasen te stimuleren tot het doen van activiteiten.

De belevingstuin biedt actieve en passieve activiteiten voor ouderen met dementie

Activiteiten zijn dus een mix van actief en passief. Ontmoeten is van belang maar ook belangrijk zijn plekken waar bewoners zich terug kunnen trekken. Uit onderzoek is gebleken dat verschillende ontspannen buitenactiviteiten het verergeren van gedragsproblemen bij mensen met dementie tegengaan. Het vermindert gevoelens van angst, nervositeit en verdriet en activeert het lange termijn geheugen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het maken van wandelingen.

Zorg ervoor dat de activiteiten passen bij de situatie van de bewoner. Dus niet te zwaar, te moeilijk of juist te makkelijk zijn. Het belangrijkste is dat de persoon met dementie er plezier aan beleeft. In de tuin kunnen de volgende activiteiten ondernomen worden:

Nuttig en actief: bladeren harken, op kinderen “passen”/spelen, plantenpotten, onkruid wieden, de stoep vegen, schilderen, bloemen water geven, stoel of tafel schuren of lakken, de tuinmeubels schoonvegen, de dieren voeren, was ophangen, water halen uit de put en groente/fruit plukken.
Leuk en actief: een wandeling maken, een picknick houden, hoefijzer werpen, dieren bezoeken en van de bewegingselementen gebruik maken.
Ontspannen en passief: Kopje koffie of thee drinken, tijdschrift lezen en muziek luisteren.
Uitdagend: geheugenspelletje “Kent u dit kruid nog?”, ruiken en proeven.
Spontaan: Herinneringen ophalen “Vertel daar eens meer over”.

Bijna alle bovengenoemde activiteiten worden meestal in combinatie met een begeleider uitgevoerd. Voor een cliënt is het namelijk lastig om zonder een begeleider spontaan herinneringen op te halen. Ook maakt de bewoner dan niet zo snel gebruik van bewegingselementen. Activiteiten die echter wel soms op eigen initiatief van de persoon met dementie worden gebruikt zijn die met herkenbare elementen. Denk dan bijvoorbeeld aan een oppottafel, waterput, dierenverblijf of een waslijn.

3. Verbeterde oriëntatie door de 4 seizoenen

Mensen met dementie hebben vaak last van een verminderde oriëntatie, in de tijd, plaats of persoon. Dit is niet alleen vervelend, maar vaak ook juist frustrerend voor de cliënt. Onderzoek laat zien dat als mensen met dementie in contact blijven met de natuur en de verschillende seizoenen kunnen meemaken, de desoriëntatie in de tijd minder snel optreedt.

Dus werk vooral met planten en bomen die in het seizoen wisselen. Een appelboom bijvoorbeeld. Of neem de klimplant wilde wingerd die in de herfst knalrood wordt. Zorg ervoor dat de bewoners de seizoenen kunnen beleven met hun zintuigen. Dat werkt waarschijnlijk beter dan het ophangen van een kalender.

Het is ook van belang te letten op de padenstructuur. Bredere paden met een duidelijk eindpunt, zoals een zitbankje, stimuleren de overzichtelijkheid. Juist door betekenisvolle elementen aan het begin, in het midden en aan het einde van een loopcircuit te plaatsen is 'dwalen’ te veranderen in ‘gericht lopen’. De oriëntatie wordt vergroot indien er herkenbare elementen worden toegevoegd aan de belevingstuin. Bijvoorbeeld een hark bij de groentetuin.
 

Wil jij op de hoogte blijven van al het Qwiek nieuws? Schrijf je dan nu in voor onze nieuwsbrief!

 
Jouw gegevens worden verwerkt in overeenstemming met ons privacybeleid


De ideale belevingstuin, een mix van 4 tuintypen

Om in te spelen op de verschillende behoeften van ouderen met dementie, is de ideale belevingstuin een combinatie van 4 tuintypen: De ontmoetingstuin, de ontspanningstuin, de activiteitentuin en de zintuigprikkelende tuin. Zo kan iedereen een eigen plekje opzoeken in de belevingstuin waar hij of zij zich fijn voelt.
 

1. Sociaal contact in de ontmoetingstuin

In de ontmoetingstuin komen mensen met dementie, familie, bekenden, mantelzorgers, maar ook wijkbewoners bij elkaar. Er worden gezamenlijke dagactiviteiten georganiseerd. Ook biedt de tuin plekken waar de cliënt alleen met de partner kan vertoeven. Denk dan aan een intieme terugtrek plekken of gezamenlijke terrassen. De tuin biedt faciliteiten om kleinkinderen te laten spelen. Hierdoor zullen ouderen zichtbaar genieten.

Als de tuin openbaar is voor wijkbewoners, bijvoorbeeld in combinatie met een dierenweide, dan stimuleert dit ook de interactie met de bewoners. Wijkbewoners kunnen zich genegen voelen om een handje uit te steken en een praatje te maken met de ouderen. Het gevoel van opgesloten verminderd en ze leiden een zo normaal mogelijk leven. Dit geeft een enorme toegevoegde waarde voor ouderen met dementie.

2. Tot rust komen in de ontspanningstuin

In de ontspanningstuin kunnen bewoners ontsnappen aan de dagelijkse drukte van de woonkamer. Natuur en buitenlucht gaan stress tegen. Het kijken naar de beplanting en het luisteren naar kabbelend water en zingende vogels zorgt voor ontspanning. Het zonlicht biedt het gevoel van warmte. Het belangrijkst is hier het op een bankje zitten en genieten van de omgeving.

Bronnen

Wageningen UR. (2009). Effecten van nabije natuur op gezondheid en welzijn. Wageningen: Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu] https://www.belevingstuinen.nl/
https://www.belevingstuinen.nl/wp-content/uploads/2019/11/14933-Concept-Audit-tool-belevingstuin.pdf
https://www.belevingstuinen.nl/wp-content/uploads/2019/11/14993-Eindrapport-Belevingstuinen-1.pdf
https://intogreen.nl/belevingstuinen-voor-alzheimerpatienten/

3. Ouderen laten bewegen in de activiteitentuin

Over het algemeen is de huidige generatie ouderen opgegroeid om in de tuin te werken. Denk hierbij aan: moestuinen, kruidentuinen en pluktuinen. Uiteraard is het werken in de tuin niet meer op een intensief niveau. Echter elke handeling waartoe een bewoner wordt gestimuleerd, draagt bij aan de kwaliteit van leven.

Ook zijn er vaak verschillende spelvormen zoals een jeu des boulesbaan. Of gezellig (samen) bewegen op muziek. In deze tuinen ontstaat veel sociaal contact en hierdoor kunnen gesprekken ontstaan. Door dit contact voelt men zich even niet zo eenzaam.

4. De zintuigprikkelende tuin

In de zintuigprikkelende tuin zijn elementen toegevoegd die bijdragen aan de beleving van de cliënt. Ieder element heeft individueel een waarde in de tuin. Het element speelt in op een jeugdherinnering of herkenning, maar zorgt indirect ook voor beweging. Het zien van deze elementen brengt herinneringen met zich mee en levert gespreksstof op. Door de interactie tussen begeleider, omgeving en cliënt ontstaan dit soort deze gesprekken en hierdoor wordt de cliënt betrokken bij de realiteit.